He mea whakamīharo te waiata. Ka rangona tētahi rangi, ā, ka hoki te hinengaro ki tētahi wāhi, ki tētahi tangata, ki tētahi āhua o te ao kua hipa. Kāore pea koe e mahara ki ngā kōrero katoa o tētahi rā, engari ka mau tonu te waiata. Ka noho ki roto i te tinana, ki roto i te reo, ki roto i ngā wā pukuhohe me ngā wā mamae.
I te putanga o te kōrero a RNZ mō Waiata 100 me ngā waiata e tino arohaina ana e Aotearoa, ka puta anō tētahi pātai nui ake i te rārangi toa: he aha te mahi a te waiata i roto i tō tātou oranga? Ehara tēnei i te whakataetae noa iho mō te waiata rongonui rawa. He matapihi tēnei ki ngā mahara o te motu.
He whare mō te mahara
Ko ētahi waiata ka hono ki te whānau. Ka waiatatia i te kāinga, i te motokā, i te marae, i te kura, i te pō whakangahau, i te wā poroporoaki rānei. Ko ētahi ka hono ki te taiohitanga, ki te aroha tuatahi, ki te mahi tuatahi, ki tētahi haerenga roa, ki tētahi tangihanga, ki tētahi wikitoria hākinakina. Ka rerekē ngā take, engari he rite te āhua: ka kawea e te waiata tētahi wāhanga o te tangata.
Koia pea te take ka kaha te urupare a te tangata ki ngā rārangi pēnei i Waiata 100. Kāore tātou e kōrero ana mō te kounga puoro anake. Kei te kōrero tātou mō te mana o te maumahara. Mēnā ka noho tētahi waiata ki roto i te ao o te tangata mō ngā tau maha, kua riro kē i a ia tētahi tūnga motuhake.
Te reo, te rangi, te whakapapa
Mō te reo Māori, he wāhi nui tō te waiata. He ara ako reo, he ara pupuri kupu, he ara kawe tikanga. I ētahi wā ka māmā ake te mau o te kupu ki te rangi i te mau o te kupu ki te pepa. Ka āwhina te oro, te tukurua me te ngākau ki te pupuri i te reo kia ora.
Ehara tēnei i te mea me noho ngā waiata Māori ki tētahi kokonga motuhake o te ao puoro. Me rangona whānuitia, me whakanuia i roto i ngā horopaki maha: i te reo irirangi, i ngā kura, i ngā hui, i ngā pāpāho ipurangi, i ngā kāinga. Ka rangona te reo i roto i te waiata, ka kore te reo e noho hei kaupapa ako anake. Ka noho hei mea ora.
Kāore e tika kia tere rawa te whakarongo
I te ao pāpāho tere, he māmā te kimi waiata, he māmā hoki te hipa atu. Ka tīmata tētahi waiata, kāore anō kia mutu, kua rapu kē tātou i tētahi atu. Engari ko te waiata e tino pā ana ki te tangata, kāore e pērā te tere. Me whai wāhi ki te noho, ki te hoki mai, ki te huri hei hoa mō tētahi wā o te ao.
Nō reira, mēnā ka pānui koe i te rārangi Waiata 100, kaua e titiro noa ki te nama tuatahi. Tirohia ngā ingoa ka whakaoho mahara. Pātai atu ki tō whānau: he aha te waiata i waiatatia nuitia i tō koutou kāinga? He aha te waiata e maumahara ai koe ki tō kura? He aha te waiata i āwhina i a koe i te wā pōuri? Mā ēnei pātai ka puta ngā kōrero e kore e kitea i te rārangi anake.
He hononga ki waenga i ngā reanga
Ko tētahi o ngā āhuatanga pai o te waiata, ka taea e ia te whakawhiti i te wā. Ka ako te mokopuna i tētahi waiata nā te kuia i aroha ai. Ka waiata te mātua i tētahi rangi i rangona i tōna tamarikitanga. Ka whakarerekē te rangatahi i te āhua o te waiata, ā, ka ora tonu te mauri. Kāore te tikanga e mate nā te mea kua huri te whakatangi; i ētahi wā, ko te hurihanga tonu te tohu kei te ora tonu.
Me tiaki tonu te horopaki, me whai whakaaro ki te mana o ngā kupu, o ngā kaihanga, o ngā iwi me ngā hapori nō reira aua waiata. Engari me tuku hoki kia rere. Ko te waiata kāore e rangona, ka noho puku. Ko te waiata ka rangona, ka tipu tonu.
Te whakaaro whakamutunga
Ko Waiata 100 he take pai kia hoki anō tātou ki ngā waiata kua hanga i ō tātou ao. Kāore pea koe e whakaae ki te katoa o te rārangi. Kāore he aha. Ko te tino taonga, ko te kōrero ka puta i muri iho: ngā mahara, ngā tautohetohe māhana, ngā waiata ka whakatūria anō i te kāinga, ngā kupu ka rangona e te tamaiti mō te wā tuatahi.
He waiata, he mahara. He reo, he hononga. I ētahi wā, ko te ara pai ki te mārama ki te ngākau o tētahi motu, ehara i te pānui kau i āna kōrero tōrangapū. Me whakarongo hoki ki ngā waiata e kore e mahue.
Puna kōrero: RNZ mō Waiata 100 me ngā waiata e arohaina ana e Aotearoa.